2.1. ตามหาเจ้าของหนัง

เราต้องใช้คนหลายคนมาพัวพันกับงานกว่าจะได้หนังเรื่องหนึ่ง ก่อนอื่นที่ขาดไม่ได้ก็คือนักแสดง และพนักงานลิ่วล้อที่มาคอยช่วยเหลือนักแสดง ทั้งคนเลือกชุด คนเลือกคน คนแต่งหน้า ฯลฯ ต่อมาก็ช่างถ่ายภาพ ออกแบบมุมกล้อง ออกแบบแสง และที่สำคัญคือผู้กำกับกองถ่าย ที่จะรวมผลงานของทุกคนเข้าด้วยกัน และก็อย่าลืมคนที่อยู่นอกกองถ่ายแต่มีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนกัน เช่น คนตัดต่อ คนใส่เสียง และที่ห้ามลืมบุญคุณคือ คนออกตังค์

แต่ผู้กำกับชาวฝรั่งเศสชื่อว่าฟรังซัวร์ ทรุฟโฟร์ทุบโต๊ะดังๆ แล้วประกาศว่าหนังที่ดีนั้น ผู้กำกับต้องคุมเบ็ดเสร็จเผด็จการ ให้เนี้ยบตั้งแต่การเขียนบท เรื่อยไปจนถึงการกำกับ ดังนั้นถ้าจะว่าถึงคนที่มีอิทธิพลที่สุดต่อหนังเรื่องหนึ่งแล้ว ต้องพูดถึงผู้กำกับเท่านั้น

หลายคนสงสัยว่าทำไมข้าพเจ้าพูดเรื่องนี้ ถัดจากที่เราดูข้อถกเถียงที่เกี่ยวกับหนังกับความเป็นศิลปะไปแล้ว

คำตอบคือ มันเชื่อมโยงกัน

เพราะในยุคที่คนหาคำตอบว่าทำไมหนังจึงเป็นศิลปะ ความคิดของทรุฟโฟร์ก็เข้ามาเป็นพระเอกม้าขาวช่วยกอบกู้สถานะทางศิลปะของหนังได้อย่างทันควัน

ถ้าหนังมีคนๆ เดียวที่เป็นต้นความคิด ริเริ่มสร้างสรรค์ สถานะของหนังก็ไม่ต่างอะไรจากวรรณกรรม ที่มีผู้แต่งใช้ปากกาเขียนข้อความลงไปบนกระดาษ ดังนั้นถ้าบอกว่าวรรณกรรมเป็นศิลปะ หนังก็ต้องเป็นศิลปะ

2.2. ใช้ประโยชน์จากเจ้าของหนัง

เมื่อได้สถานะทางศิลปะแล้ว นักวิชาการก็ต่างเนื้อเต้น พากันศึกษาหนังเป็นรายผู้กำกับไป แบบเดียวกับศึกษาวรรณกรรมเป็นรายผู้แต่ง  พวกเขาเชื่อว่าถ้าจับโครงสร้างวิธีเล่าเรื่อง แนวของเรื่อง สไตล์ภาพของผู้กำกับคนหนึ่งๆ ได้แล้ว ก็สามารถสืบย้อนไปได้ว่าหนังเรื่องไหนใครกำกับ เพราะผู้กำกับแต่ละคนจะทิ้ง ‘ลายเซ็น’ ของตัวเองไว้ในหนัง

คนเขียนบทความเกี่ยวกับหนังอย่างข้าพเจ้าเอง ก็จะไม่ลืมวงเล็บชื่อผู้กำกับไว้ที่ท้ายชื่อหนัง เพื่อบอกว่าหนังเรื่องนั้นเป็นเวอร์ชั่นปีไหน และ ‘ของใคร’

คนดูหนังเองก็ไม่น้อยหน้า เวลาจะชมจะด่าหนังอะไร ถ้าพูดรวมๆ ก็จะพุ่งเป้าไปที่คนกำกับก่อน อย่างเช่นพอพูดว่า “นางไม้” (2552, เป็นเอก รัตนเรือง) เป็นหนังงง ใส่เสียงตื่นเต้นเข้าไปทำให้เสียอรรถรส ต้มคนดู คนโดนวิจารณ์คนแรกคือเป็นเอก รัตนเรือง แต่น้อยคนจะยอมพูดถึงคุณชาญกิจ ชำนิวิกัยพงศ์ (คนกำกับภาพ) คุณสิรภพ ตุงคะเศรณี (คนกำกับเสียง)

2.3. โต้แย้งตำแหน่งเจ้าของหนัง

พูดให้หรูหราดูดีมีความรู้แล้ว ก็อาจจะพูดได้ว่า ความคิดที่ผู้กำกับเป็นเจ้าของชิ้นงานแต่เพียงผู้เดียว เป็น ‘วาทกรรม’ หนึ่ง และวาทกรรมก็ไม่ได้หมายความว่ากรรมเวรของคนพูด แต่หมายความว่ามันเป็นเพียงความคิดหนึ่งที่อธิบายปรากฎการณ์ของการทำหนัง แต่ก็ไม่ใช่ความคิดที่ถูกต้องตายตัวห้ามโต้แย้ง และในมุมมองของนักปรัชญาแล้ว ความคิดนี้โต้แย้งได้ง่ายมากซะด้วย

หนังบางเรื่องใครกำกับอาจไม่สำคัญเท่าใครแสดง อย่างถ้าพูดถึง The Good, The Bad And The Ugly คงไม่มีใครมาพูดถึง Sergio Leone ที่เป็นผู้กำกับ เพราะนักแสดงที่ชื่อ Client Eastwood กลบรัศมีทุกคนในเรื่องแล้ว

หนังของ Bernardo Bertolucci คงมีหน้าตาไม่เหมือนเดิม หากขาดผู้กำกับภาพคู่บุญอย่าง Vittorio Storaro และการไม่มี Christopher Doyle มาช่วยกำกับภาพก็ทำให้ My Blueberry Nights ของหว่องกาไว ดูแปลกตาไม่คุ้นเคยเหมือนงานชิ้นก่อนๆ

และที่นักวิชาการมักหลงลืมคือ ทฤษฎีผู้ประพันธ์ของทรุฟโฟต์นั้น ในเวลานั้นเขาต้องการหมายถึงสไตล์ของหนังแบบใหม่ ที่ทำให้โดดเด่นจากหนังประเภทแปลงบทจากวรรณกรรมซ้ำซากเท่านั้นเอง ไม่ได้พูดไปถึงขนาดว่าหนังควรจะมีลานเซ็นเป็นเอกลักษณ์ของแต่ละคนฝากไว้ในทุกเรื่อง

และยิ่งเจอสำนักหลังสมัยใหม่ (Postmodernism) ทฤษฎีผู้ประพันธ์ก็โดนท้าทายอย่างหนัก เพราะนักคิดกลุ่มนี้จะมองว่าหนังเป็นผลผลิตของสังคมในช่วงหนึ่ง ไม่ได้เกิดจากสติปัญญาความตั้งใจล้วนๆ ของใครคนใดคนหนึ่ง

2.4. ทฤษฎีผู้ประพันธ์ กับปัจจุบัน

เราปฎิเสธไม่ได้ว่าการศึกษาหนังโดยยึดเป็นรายผู้กำกับนั้น บางครั้งก็ให้ประโยชน์จริง เพราะผู้กำกับบางคนมีเอกลักษณ์ฝากไว้ในหนังที่ตนเองทำ โดยเฉพาะหนังอิสระจากยุโรปดูเหมือนจะได้รับอานิสงส์มาก แต่ในบางกรณี ดารา สถาบัน เชื้อชาติอาจจะมีบทบาทต่อรูปแบบหนังมากกว่า เช่น หนังจากฮอลลีวู้ด หนังจากฟิลิปปินส์ หนังจากอิหร่าน ฯลฯ

แต่คำว่า A film by ...(ชื่อผู้กำกับ)... ยังคงอยู่ในโปสเตอร์หนังทั่วไป เพื่อย้ำเตือนว่าหนังผลักตัวเป็นศิลปะได้ ก็ด้วยการดำรงอยู่ของตำแหน่งนี้

[ต่อบทความในชุด ลำดับที่ 4]

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของบทความชุดปรัชญาภาพยนตร์เบื้องต้น (Philosophy of Film) เผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับปัญหาทางปรัชญาอันเกี่ยวข้องกับสื่อภาพยนตร์