ในงานนิทรรศการศิลปะ ‘รอยยิ้มสยาม’ ซึ่งจัดแสดงที่หอศิลป์กรุงเทพฯ ตลอดช่วงเดือนต.ค.ถึงพ.ย.ที่ผ่านมา นอกจากจะมีงานจิตรกรรม ประติมากรรมหลากหลายจากศิลปินทั่วฟ้าอุษาคเนย์ (รวมไปถึงงานจากศิลปินระดับโลกบางชิ้น)

ยังมีงานวิดีโออาร์ตอยู่อีกจำนวนหนึ่งซึ่งทั้งน่าสนใจและน่าทึ่งอยู่ด้วย ภายใต้หัวข้อ ‘ศิลปะ+ศรัทธา+การเมือง+ความรัก’ ซึ่งแม้จะฟังดูตีขลุมและโรแมนติกอยู่สักหน่อยแต่ก็เอื้อให้งานที่จัดแสดงกว้างขวางครอบคลุมมากขึ้น

แม้โดยส่วนตัวผมจะไม่สามารถแยกแยะความแตกต่างระหว่างงาน ‘วิดีโออาร์ต’ และงาน ‘หนังสั้น’ จากกันได้อย่างเด็ดขาด (และโดยส่วนตัวคิดว่าไม่มีความจำเป็นต้องแยกจากกันแต่อย่างใด) สิ่งหนึ่งที่อาจพอเป็นข้อสังเกตได้ก็เพียงแค่

การที่งานวิดีโออาร์ตหลายเรื่องไม่ได้สร้างจุดเริ่มต้น จุดจบ หรือขับเน้นการเล่าเรื่องชัดเจน การฉายแบบวนรอบไปเรื่อยๆ ทำให้ผู้ชมซึ่งอาจจะทะลึ่งโผล่เข้ามาในช่วงกลางหรือท้ายของงานยังสามารถดูงานนั้นต่อไปได้โดยไม่ต้องพะวักพะวง

กับการสูญเสียอรรถรสที่ไม่ได้ดูตั้งแต่ต้น แต่ทั้งนี้ หนังสั้นหลายเรื่องก็สามารถนำมาจัดฉายวนลูป และวิดีโออาร์ต

หลายชิ้นก็ทำตัวมีเรื่องเล่าชัดเจนได้เช่นเดียวกัน นี่จึงไม่ใช่ข้อกำหนดตายตัวแต่อย่างใด

แต่ไม่ว่าจะเรียกงานชิ้นนี้ว่าอะไร Manet’s Luncheon on the Grass and Thai Villagers งานชิ้นล่าสุดของ อ.อารยา ราษฎร์จำเริญสุข (ศิลปินหญิงร่วมสมัยคนสำคัญอีกคนของไทย ที่เคยทำงานมาแล้วหลากหลายรูปแบบ

ตั้งแต่ งานวีดีโออ่านหนังสือให้ศพ (จริงๆ) ฟัง ไปจนถึงงานเพอร์ฟอร์แมนซ์ด้วยการท้องเก้าวันไปสอนหนังสือ) ก็เป็นงานที่น่าทึ่ง น่าสนใจ ตอบคำถามในและขณะเดียวกันก็สร้างข้อสงสัยชวนถกต่ออย่างยิ่ง

ตัวงานนั้นเป็นการนำภาพเขียน Luncheon on the Grass ของ เอดูอาร์ต มาเนต์ จิตรกรชาวฝรั่งเศส

คนสำคัญแห่งศตวรรษที่ 19 ไปจัดวางไว้ในดงไผ่ แล้วเกณฑ์ชาวบ้าน (ไทย) ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งมานั่งชมอย่างชิดใกล้ ปล่อยให้พวกเขาวิพากษ์วิจารณ์ชิ้นงานอย่างอิสระ กระทั่งพูดคุยสนทนากันเอง โดยมีกล้องเฝ้าจับจ้องมองบทสนทนานั้นจากมุมของผู้สังเกตการณ์นิ่งเนิบยาวนาน 

สิ่งแรกที่ปะทะโดยตรงกับคนดูทันทีที่ชมงานชิ้นนี้คือการตั้งคำถามถึงความงามของศิลปะว่าเป็นสิ่งสัมบูรณ์หรือไม่ มันเกี่ยวข้องกับภูมิหลัง วัฒนธรรม หรือการเมืองของแต่ละพื้นที่ภูมิภาคหรือเปล่า ความงามของชนชั้นสูงกับความงามของชาวบ้าน (ที่ถูกเรียกอย่างงดงามหากหยามเหยียดว่า

รากหญ้า) นั้นเป็นความงามชนิดเดียวกันหรือไม่ แท้จริงแล้วชาวบ้านสามัญชนคนหาเช้ากินค่ำจะสามารถเข้าถึงความงามแบบเดียวกับชนชั้นสูงได้หรือไม่ หรือที่แท้ ความงามนั้นมีวรรณะของมันอยู่ 

วีดีโอชิ้นนี้ไม่ได้มีหน้าที่ในการตอบคำถามเหล่านั้น หากเป็นการทดลองแบบตรงไปตรงมาโดยการโยนภาพเขียนเลื่องชื่อของศิลปินจากฟากฝั่งตะวันตก (ซึ่งเมื่อครั้งงานชิ้นนี้แสดงเป็นครั้งแรกในฝรั่งเศสนั้นมันถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางทั้งในแง่มุมความงามและศีลธรรมเมื่อภาพเสนอหญิงเปลือยหันข้างจ้องมองมายังผู้ชม ขณะชายหนุ่มในรูปกลับไม่แม้แต่เหลือบตามองหญิงสาวเปลือยผู้นั้น) ลงกลางวงของชาวบ้านธรรมดาแห่งสยามประเทศ ผู้ซึ่งอาจจะไม่เกี่ยวข้องอะไรกับประวัติศาสตร์ศิลป์เลยแม้แต่น้อย

ผลลัพธ์ที่ได้น่าสนใจยิ่ง ชาวบ้านวิพากษ์วิจารณ์งานชิ้นนี้ไปต่างๆ นานา หลายมุมมองชวนขันน่ารัก หลายมมองประหลาดทะลึ่งตึงตัง และบางมุมมองก็น่าตื่นเต้นกว่านักวิจารณ์ศิลปะด้วยซ้ำ ซึ่งทั้งนี้ก็มีตั้งแต่การวิจารณ์ร่างเปลือยของหญิงสาว การวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของผู้คนในรูป ล่วงเลยไปถึงกระทั่งการเชื่อมโยงสถานที่ในรูปเข้ากับน้ำตกแถวบ้าน การเอาภาพนั้นไปล้อเลียนเปลี่ยนสถานะให้เป็นเพื่อนบ้านของตนแทนที่ หรือการกล่าวว่าชายหนุ่มในรูปไม่ดูแลภรรยาตนเอง การวิเคราะห์ทิศทาง ไปจนถึงการคิดว่าถ้าตัวเองเป็นคนในรูปจะทำยังไง  

สิ่งที่ชาวบ้านพูดกันทั้งหมดนั้น อาจสะดวกดายถ้าจะตีความว่าเป็นเพียงข้อความของผู้โง่งมและไม่เข้าใจความงามของศิลปะจิตรกรรมอันสูงส่ง ทั้งเรื่องของทิศทางแสงหรือประวัติศาสตร์ของมัน หากในขณะเดียวกัน สิ่งซึ่งชาวบ้านพูดกันสนุกๆ นี้เองไม่ใช่หรือที่ที่แท้คือการเข้าถึง ‘ความงาม’ อันเป็นภววิสัยของงานศิลปะ โดยไม่ต้องพึ่งพาปัจจัยตกแต่งหรูหรารกรุงรัง และ ‘ความเป็นมืออาชีพ’ ‘ความเป็นผู้รู้’ ซึ่งมักลงเอยด้วยการกีดกัน 

แบ่งแยกการเข้าถึงความงามของผู้คนออกไปไว้ใช้จัดลำดับชั้นวรรณะ การเข้าถึงความงามอย่างง่ายของ

ชาวบ้านเหล่านี้ที่แท้อาจจะจัดให้เป็นความงามอย่างหนึ่งได้ไม่แพ้ตัวภาพเองด้วยซ้ำอย่างไรก็ตาม Manet’s Luncheon on the Grass and Thai Villagers ก็ยังเลยพ้นไปถึงการตั้งข้อสังเกตที่ย้อนแย้งในตัวมันเองด้วยเช่นกัน เนื่องจากการวางตำแหน่งของกล้องที่จัดกรอบภาพให้งานของมาเนต์โดดเด่นอยู่ตรงกลางจอในกรอบทอง โดยมีชาวบ้านล้อมรอบอยู่ด้านหน้าและมีฉากหลังเป็นดงไผ่ ในทางหนึ่งกรอบของกล้องจึงกลายเป็นกรอบของงานชนิดใหม่ คือกรอบของการจ้องมองชาวบ้านจับจ้องมองผลงานศิลปะ หากตัวงานพยายามแสดงให้เห็นว่าช่องว่างของมนุษย์กับศิลปะสามารถเลือนเข้าหากันได้โดยมิพักต้องพึ่งพิงสถานะรกรุงรังของงานวิชาการหรือการเมืองเรื่องศิลปะ ตัวมันเองก็คล้ายทำหน้าที่เป็นช่องว่างเสียเองด้วยเมื่อคิดว่าสุดท้ายงานชิ้นนี้กำลังปรากฏบนจอ LCD ที่บรรจุในแกลเลอรี่หรูกลางเมืองสำหรับให้

คนชั้นกลางมาชมและวิพากษ์ชาวบ้านทั้งอย่างรักใคร่หรือเหยียดยามว่าโง่งมต่อไป ซึ่งทั้งหมดทั้งมวลไม่ใช่ความลักลั่นของตัวศิลปิน แต่เป็นคำถามอีกชั้นหนึ่งซึ่งย้อนกลับไปหาผู้ชมให้ยอกแสยงใจเล่น จนอดคิดไม่ได้ว่า บางทีนี่อาจ

มีกรอบภาพอีกชนิดจับจ้องเราซึ่งกำลังจับจ้องมองงานวิดีโอชิ้นนี้อยู่ 

(MANET’S LUNCHEON ON THE GRASS AND THAI VILLAGERS /อารยา ราษฏร์จำเริญสุข)