นี่ไม่ใช่บทวิจารณ์หนังสั้น !
“บางทีอาจจะเพราะเหตุผลทางเศรษฐกิจ บ้านส่วนมากในแถบเอเชียล้วนแล้วแต่เรื่อเรืองด้วยแสงฟลูออเรสเซนต์ แม้ว่าแสงนี้จะทำให้ผิวหนังดูเผือดซีด ราวกับคนตาย แต่สำหรับผมมันกลับเชื่อมโยงกับบ้าน กับความเป็นบ้าน ”
นี่คือสิ่งที่อภิชาติพงศ์เล่าไว้ในถ้อยแถลงของศิลปิน (Artist Statement) เมื่อเขาพูดถึงหนังเรื่อง The Phantom Of Nabua (แอบแปลเองว่า ผีที่นาบัว) ซึ่งผมไม่แน่ใจว่าจะจัดประเภทเป็นหนังสั้น หรือวิดีโออาร์ต หรืออื่นใดกันแน่ ทราบเพียงว่านี่เป็นงานที่สร้างภายใต้โปรเจ็คต์ Primitive ซึ่งยังมี Primitive และ Letter From Uncle Boonme (ซึ่งเป็นหนังยาว) ร่วมอยู่ในชุดเดียวกัน ผมเองยังไม่ได้ดูงานที่เหลือ ซึ่งนั่นทำให้การเขียนถึงเฉพาะ ‘ผีที่นาบัว’ เป็นเรื่องที่ไม่ได้การอย่างยิ่ง อย่างไรก็ตามผมขออนุญาตเลาะตะเข็บตามความคิดเห็น ส่วนตัวที่มีต่อภาพเคลื่อนไหวอันอุดมไปด้วยความมืดที่ทั้งงดงามและน่าสะพรึงอย่างยิ่งนี้
เริ่มต้นด้วยภาพแรกของหนัง เป็นภาพของหลอด
ฟลูออเรสเซนต์ซึ่งเรื่อเรืองอยู่กลางความมืดของยอดมะพร้าว ในเวลาต่อมาเราพบว่ามันถือภาพที่ฉายลงไปบนจอผ้า ภาพซึ่งสะท้อนสถานที่ที่คล้ายคลึงกับที่ที่จอหนังตั้งอยู่นั้นเอง (หรืออย่างน้อยในสถานที่ทั้งในและนอกจอล้วนจ่อจับไปยังภาพของหลอดไฟ) ภาพเปลี่ยนเป็นภาพความมืด มีเพียงจอหนัง (ซึ่งฉายภาพของสถานที่นั้น) เรืองอยู่ พลันภาพบนจอเปลี่ยนแปลงไปสู่ภาพของแสงฟ้าน่าสะพรึงซึ่งสาดลงบนลานหน้าบ้านเรื่อไฟนีออนหลังหนึ่ง คล้ายเคลื่อนไปสู่ภาพของบางสถานที่ที่ถูกฟาดฟันด้วยแสงฟ้าน่าสะพรึง สถานที่ซึ่งดูคล้ายวัด ไม่ก็สุสาน โกศเก็บกระดูกที่ไหนสักแห่ง แล้วก็มีอีก
ความมืดอันเข้มข้นกว่า ก่อรูปร่างเป็นผู้คน มันคือเงาของเด็กวัยรุ่นกลุ่มหนึ่งซึ่งพากันมาเตะฟุตบอลไฟกลางความมืด
แสงเรืองของเปลวไฟลุกติดหญ้าทิ้งร่องรอยสีส้มไว้ กระทั่งใครคนหนึ่งเตะลูกบอลไปโดนจอหนังไฟจึงค่อยๆ ลามเลียผลาญเผาจอนั้นลง เหลือเพียงร่องรอยของกรอบขึงจอ (ที่อาจคือโกลฟุตบอล) เด็กหนุ่มยังคงเล่นสนุก ภาพสุดท้ายคือการเพ่งจ้องแสงวูบวาบจากเครื่องฉายและเสียงจากลำโพงซึ่งยังสะท้อนเสียงสายฟ้าลึกลับ แม้จะไม่เหลือจอให้สาดส่องอีกแล้ว
อภิชาติพงศ์กล่าวว่า เขาได้แรงบันดาลใจมาจากการ
วิ่งรอบสระน้ำที่บ้านเกิด ภาพของหลอดไฟซึ่งกะพริบวูบวาบสะท้อนเงาลงบนสระ หลอดไฟส่องทางซึ่งมีอยู่มาเนิ่นนาน
จนให้ความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของทัศนียภาพนั้น
หากแสงนีออนนั้นเชื้อเชิญให้เราชาวเอเชียระลึกถึงความเป็นบ้าน แสงนีออนในภาพแรกของหนังไยมิใช่ทดแทนภาพความทรงจำที่มีต่อบ้านของเขา ภาพซึ่งสะท้อนอยู่ทั้งในความจริงและบนจอ ซึ่งค่อยถูกลบลืมไป แทนที่ด้วยภาพที่ราวกับหลุดมาจากหนังสยองขวัญ ภาพของแสงฟ้าที่ฟาดเปรี้ยงอย่างชวนสะพรึงซึ่งเข้ามาแทนที่ (หรือกลายเป็นหนึ่งเดียวกัน) มันคือการควบรวมของเรื่องผี ภาพยนตร์ และ บ้าน อันเป็นรูปแบบการเฉลิมฉลองให้แก่ความทรงจำถึงอดีตของบ้านเก่า ตามที่อภิชาติพงศ์ให้คำจำกัดความไว้
อย่างไรก็ดี บ้านของเขา เรื่องผี (ตำนานเก่าแก่ เรื่องเล่าไสยศาสตร์ ซึ่งมักปรากฏอย่างสามัญเสมอในหนัง (เช่นเดียวกับในสังคมไทยจริงๆ) แทบทุกเรื่องของเขา หรือกระทั่งความมืดของเขาได้ถูกทำลายลงจากกลุ่มเด็กวัยรุ่น
เล่นไฟ แสงไฟจากลูกบอลไฟนั้นอาจเป็นแสงไฟจากธรรมชาติ แสงไฟที่ชวนให้ตระหนักถึงกองไฟกองแรกของมนุษยชาติ แต่การเล่นกับไฟ (ไฟจริงๆ) นำมาซึ่งการทำลายล้างและผลาญเผา
อย่างไรก็ดีเราต้องไม่ลืมว่าเหตุการณ์ทั้งหมดนี้ดำเนินไปภายใต้แสงนีออนซึ่งยังคงสาดส่องลงมาจริงๆ การดำรง คงอยู่ของภูตผีที่นาบัว (ซึ่งอาจหมายความได้ทั้งภาพยนตร์ (ที่เล่าเรื่องผีสาง) หรือเด็กวัยรุ่น (ซึ่งจมในเงามืดราวกับภูตผี) ทั้งการระลึกถึงและการทำลายล้างล้วนเกิดขึ้นและดับไปในฉากภาพเดียว ภาพของความทรงจำ ในสถานที่ที่เรียกว่าบ้าน
แสงนีออนของอภิชาติพงศ์ ทำให้ผมนึกถึง ‘อายแสงนีออน’ เพลงลูกทุ่งเก่าแก่ของพุ่มพวง ดวงจันทร์ ซึ่งเล่าเรื่องของเด็กสาวบ้านป่าที่ถูกล่อหลอกให้หลงเมือง เพริดไปกับ แสงสีใหม่ๆ ที่เจ้าตัวไม่เคยเห็นและ ‘แสงนีออนสาดสะท้อน ร่างสาวจ้าแจ่ม ทั้งหมด หมดที่โรงแรม แล้วเขาเลย...หลบหาย’ หลายสิบปีที่แล้วเด็กสาวในเพลงของพุ่มพวง เสียวิญญาณให้แสงนีออนที่เจ้าหล่อนไม่เคยพานพบ หากในหนังของอภิชาติพงศ์ แสงนีออนกลายเป็นแสงของบ้าน มัน ไม่ได้เป็นเรื่องล้อเลียนคู่ขนานชวนขำขัน หากสะท้อนภาพ ชวนกระอักกระอ่วนของสังคมไทยที่ก้าวข้ามเชื่องช้า
การดำรงคงอยู่ของบางสิ่ง หรือการสูญพันธุ์ของบางสิ่งเกิดขึ้นเสมอ (และในครานี้ เกิดขึ้นใต้นวลแสงนีออน)
และสุดท้าย ผมเองอดตีความเพ้อเจ้อต่อยอดผีที่นาบัวไม่ได้ การได้ดูหนังเรื่องนี้หลังการเซ็นเซอร์ ‘แสงศตวรรษ’ ทำให้เราคิดถึงภาพของการ ‘เผาจอ’ ในหนังเรื่องนี้ ไฟจากบรรพกาลได้เผาจอลงจนไม่อาจเหลือพื้นที่รับภาพที่ฉาย ส่องมาไม่สุดสิ้น หากในฉากสุดท้ายกล้องยังคงจ้องแสงวูบวาบจากเครื่องฉายแน่นิ่ง เสียงสายฟ้า (เสียงผี) ยังคงก้องดังหลอกหลอน เราไม่เห็นตัว แต่ไม่ใช่ว่าไม่มีอยู่ หากภาพยนตร์คือสิ่งประดิษฐ์ของปีศาจดังที่ แมกซิม กอร์กี เคยพูดไว้เมื่อเขาได้พบเห็นมันครั้งแรก ผีที่นาบัวนี้จะยังคงหลอนหลอกอยู่ ดำรงคงอยู่ (แบบเดียวกับที่เรื่องผีดำรงคงอยู่คู่สังคมไทย) โดยส่วนตัวของผม (คนเดียว) จึงอดคิดไม่ได้ว่า
นี่อาจคล้ายสาส์นท้าทายอันไม่ยอมจำนนของผู้กำกับที่ถูกสังคมไทยทำให้กลายเป็นภูตผู้นี้

(The Phantom Of Nabua/ผู้กำกับ : อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล)